सारांशः
भारतीयज्ञानपरम्परा मानवजीवनस्य समग्रविकासं लक्ष्यीकृत्य विकसितायाः प्राचीनायाः ज्ञानधारायाः प्रतिनिधित्वं करोति। अस्यां परम्परायां ज्ञानं केवलं बौद्धिकविषयरूपेण न स्वीक्रियते, अपि तु जीवनस्य आचार-विचार-व्यवहार-स्वास्थ्य-संस्कार-आध्यात्मिकविकासैः सह सम्बद्धं मन्यते। वेदाः, उपनिषदः, दर्शनानि, आयुर्वेदः, योगः, नाट्यं, सङ्गीतं, नृत्यं तथा विविधाः कलाः अस्याः समग्रज्ञानदृष्टेः विभिन्नाः अभिव्यक्तयः सन्ति। एतेषु भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य स्थानं विशिष्टम् अस्ति। सङ्गीतं भारतीयपरम्परायां केवलं मनोरञ्जनस्य साधनं न, अपि तु भावाभिव्यक्तेः, चित्तैकाग्रतायाः, आध्यात्मिकसाधनायाः, सांस्कृतिकसंरक्षणस्य तथा सामाजिकसमन्वयस्य माध्यमरूपेण विकसितम् अस्ति।
भारतीयसङ्गीतस्य ऐतिहासिकमूलानि वैदिकगानपरम्परायां विशेषतः सामवेदे दृश्यन्ते। उत्तरकाले भरतमुनेः नाट्यशास्त्रम्, मतङ्गमुनेः बृहद्देशी, शार्ङ्गदेवस्य सङ्गीतरत्नाकरः इत्यादिभिः ग्रन्थैः स्वरः, श्रुतिः, जातिः, रागः, तालः, लयः, वाद्यं तथा रसभावादीनां क्रमबद्धं शास्त्रीयविवेचनं कृतम्। भारतीयसङ्गीतदर्शने नादस्य आध्यात्मिकस्वरूपम्, रागस्य भावात्मकशक्तिः तथा रसस्य सौन्दर्यानुभवः विशेषतया चर्चिताः सन्ति।
वर्तमानवैश्विकपरिस्थितौ मानवजीवनं विविधैः मानसिक-सामाजिकसमस्याभिः प्रभावितम् अस्ति। तनावः, एकाकित्वम्, भावात्मक-असन्तुलनम्, निद्रासम्बद्धाः समस्याः तथा जीवनस्य यान्त्रिकीकरणं आधुनिकसमाजस्य प्रमुखानि आव्हानानि सन्ति। अस्मिन् सन्दर्भे सङ्गीतस्य मानसिकस्वास्थ्ये तथा भावात्मककल्याणे सम्भावितं योगदानं आधुनिकमनोविज्ञान-सङ्गीतचिकित्साक्षेत्रयोः अनुसन्धानस्य विषयः जातम् अस्ति। भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतस्य रागात्मकता, आलापपरम्परा, लयबद्धता, तानपुरानादः तथा भावाभिव्यक्तिः मनसः विश्रान्तेः, एकाग्रतायाः तथा भावनियमनस्य साहाय्यकानि साधनानि भवितुमर्हन्ति।
प्रस्तुतशोधपत्रस्य मुख्योद्देश्यं भारतीयज्ञानपरम्परायां शास्त्रीयसङ्गीतस्य स्वरूपं, तस्य दार्शनिक-सांस्कृतिकाधारं तथा आधुनिकवैश्विककल्याणे तस्य सम्भावितयोगदानं विवेचितुम् अस्ति। अध्ययनार्थं वैदिकसाहित्यं, नाट्यशास्त्रम्, बृहद्देशी, सङ्गीतरत्नाकरः इत्यादयः प्राथमिकस्रोतांसि तथा आधुनिकसङ्गीतशास्त्र-सङ्गीतचिकित्सा-मनोविज्ञानसम्बद्धाः अध्ययनस्रोतांसि उपयुज्यन्ते। अध्ययनपद्धतिः मुख्यतः वर्णनात्मिका, विश्लेषणात्मिका तथा तुलनात्मिका अस्ति।
अध्ययनेन ज्ञायते यत् भारतीयशास्त्रीयसङ्गीतं भारतीयज्ञानपरम्परायाः बहुआयामी स्वरूपस्य महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति। अस्य दार्शनिकपक्षः मानवस्य अन्तःकरणपरिष्कारं प्रति प्रेरयति, सौन्दर्यशास्त्रीयपक्षः रसास्वादस्य अनुभवम् उपस्थापयति, सांस्कृतिकपक्षः परम्परासंरक्षणं करोति तथा आधुनिकप्रयोगाः मानसिक-सामाजिककल्याणे तस्य सम्भावनां सूचयन्ति। तथापि विशिष्टस्य रागस्य विशिष्टस्य रोगस्य चिकित्सकप्रभावः इति दावानां पुष्ट्यर्थं अधिकानि वैज्ञानिक-अनुसन्धानानि आवश्यकानि सन्ति। अतः परम्परागतज्ञानस्य आधुनिकविज्ञानस्य च संवादः अस्य क्षेत्रस्य भविष्यविकासाय अत्यावश्यकः अस्ति।